© 2011-2019 | Głowa Rządzi Grzegorz Więcław Consulting | Gliwice, śląskie

  • Facebook - Black Circle
  • Twitter - Black Circle
  • LinkedIn - Black Circle
  • Instagram - Czarny Krąg
  • RSS - Czarny Krąg

Sportowa specjalizacja: Im wcześniej, tym lepiej?

W literaturze z zakresu rozwojowej psychologii sportu jednym z ważnych punktów spornych jest debata nad wczesną specjalizacją sportową. Czy wczesna specjalizacja w jednej dyscyplinie jest konieczna do osiągnięcia mistrzostwa sportowego? Jakie są jej konsekwencje? Czy istnieją alternatywne ścieżki rozwoju sportowego?

 

Wczesna sportowa specjalizacja

 

Wczesna sportowa specjalizacja (ang. early sport specialization) to podejście do rozwoju talentu sportowego, które zakłada: (a) wczesne wejście w zorganizowany sport, (b) wczesną specjalizację w jednej dyscyplinie, (c) wczesne zaangażowanie w intensywny, specjalistyczny trening oraz (d) wczesne zaangażowanie we współzawodnictwo sportowe przez okrągły sezon (Ericsson i in., 1993). Z definicji specjalizacja w jakiejkolwiek dyscyplinie musi opierać się na ukierunkowanym i intensywnym treningu. W oparciu o heurystyczną zasadę „10 tys. godzin do mistrzostwa”, stwierdzono, że im szybciej dziecko zacznie trenować, tym szybciej rozpocznie „zbieranie” wymaganych godzin treningu, szybciej rozwinie swój talent i dzięki temu będzie mieć zwiększoną szansę na karierę zawodowego sportowca. Przyjęło się mawiać, że 10 tys. godzin treningu to około 10 lat praktyki z pełnym zaangażowaniem, maksymalnym wysiłkiem i ciągłym korygowaniem swoich słabości.

 

Zwolennicy wczesnej specjalizacji twierdzą, że to nie tylko najlepsza, ale także jedyna ścieżka rozwoju talentu sportowego, który ma sięgnąć po mistrzostwo w danej dyscyplinie.

 

Co to znaczy wcześnie?

 

Od razu narzuca się to pytanie. Literatura badawcza, z którą miałem styczność szacuje, iż w zależności od dyscypliny to przedział wiekowy między 5 a 11 rokiem życia. Na przykład w angielskich akademiach piłkarskich średnia wieku pierwszego kontaktu ze zorganizowanym futbolem to 5 lat, a pełna specjalizacja zgodnie z wymienionymi wcześniej kryteriami następuje w wieku 9 lat (Ford i in., 2009).

Jednakże „wcześnie” w dużej mierze zależy również od czynników kulturowych i tradycji w danej dyscyplinie sportowej. Z reguły w konkurencjach, w których szczyt kariery przychodzi przed osiągnięciem dojrzałości płciowej (np. gimnastyka, łyżwiarstwo figurowe), obserwuje się wcześniejszą specjalizację, niż w dyscyplinach wytrzymałościowych (np. biegi narciarskie, triatlon) lub grach zespołowych (np. koszykówka, hokej na lodzie).

 

Skutki uboczne zbyt wczesnej specjalizacji

 

Wcześnie wprowadzony ukierunkowany trening szybko przynosi upragnione rezultaty, gdyż nacisk położony jest na konsekwentne szlifowanie danej umiejętności – na wykrywanie i poprawianie błędów. Wydaje się zatem logiczne, że tacy zawodnicy częściej osiągają sukces sportowy w grupach młodzieżowych na poziomie regionu, kraju, nawet mistrzostw Europy czy świata. Jednak cóż z tego, jeśli badania i praktyka psychologii sportu pokazują, że wczesny sukces sportowy raczej nie prognozuje późniejszych triumfów? W analizie całych systemów szkolenia różnych dyscyplin sportowych badacze z Niemiec nie znaleźli żadnego istotnego związku między wczesnym a seniorskim sukcesem (por. Güllich & Emrich, 2006). Jasne, że czasami zawodnik ze ścieżki wczesnej specjalizacji osiąga wspaniałe sukcesy sportowe jako senior. Pytanie tylko – jakim kosztem?

 

Wczesna specjalizacja ma swoje określone konsekwencje związane z szeroko rozumianym rozwojem młodych zawodników. Największy problem jest taki, że ukierunkowany trening poprzez swoje założenia ilościowe i jakościowe niewiele miejsca pozostawia na różnorodność aktywności, a także kreatywność, radość i dobrą zabawę sportem. Istnieje większe ryzyko kontuzji (szczególnie tych przeciążeniowych) i chorób zwyrodnieniowych. Wcześni „specjalizatorzy” szybciej doświadczają syndromu wypalenia i częściej wypadają z dalszego udziału w treningu i współzawodnictwie sportowym. Co gorsza nie są zainteresowani aktywnością fizyczną w późniejszych etapach swojego życia. Ograniczony może zostać także wszechstronny rozwój psychospołeczny i intelektualny stymulowany różnorodnością doświadczeń w niejednorodnych środowiskach (por. Malina, 2010). Często cierpi na tym np. nauka szkolna.

Decyzja o specjalizacji w danej dyscyplinie zwykle podejmowana jest przez dorosłego – ambitnego trenera, nauczyciela albo rodzica. Młody człowiek jest w takiej sytuacji najczęściej pozostawiony bez prawa (świadomego) głosu. W takim wypadku na ścieżce wczesnej specjalizacji staje się jedynie przedmiotem, nie podmiotem w sportowym świecie.

 

Alternatywne drogi na szczyt

 

Analizując ścieżki rozwoju mistrzów sportu z różnych krajów i dyscyplin, można dojść do jednego wniosku – wszystkie są bardzo różne i często kręte. Trudno jest przewidywać przyszłość dzisiejszym talentom. Dlatego dobrze, żeby dorośli nie czynili założeń, a po prostu wspierali młodego człowieka w sportowym rozwoju. Warto dawać mu wybór odnośnie tego, w której dyscyplinie będzie się specjalizować. Jednak żeby takiego wyboru mógł dokonać sam bardziej świadomie, powinien spróbować różnych rzeczy na wczesnym etapie swojego rozwoju. Szeroka baza doświadczeń sportowych otwiera możliwości alternatywnych ścieżek do świata profesjonalnego sportu. A jeśli nie tam, to do aktywnego, zdrowego życia w dorosłości.

 

Wczesne zróżnicowanie prób sportowych

 

Takie podejście do rozwoju talentu w sporcie nazywamy wczesnym zróżnicowaniem prób sportowych (ang. early sport diversification). Tutaj jest miejsce na gry i zabawę. Budowanie wewnętrznej motywacji do uprawiania sportu w ogóle. Zaangażowanie jest tu oparte na pasji i radości z gry czy ruchu. Uprawianie dwóch lub więcej dyscyplin we wczesnym stadium rozwoju sportowca to szereg korzyści dla zrównoważonego rozwoju młodego człowieka. Badania wykazują, iż takie podejście może zapobiegać przetrenowaniu, przedwczesnym wypaleniu oraz wypadaniu z dalszego zaangażowania w sport i aktywność fizyczną. Wczesne zróżnicowanie prób sportowych, oparte na ukierunkowanej zabawie, uważane jest za zdrowszą (Côté i in., 2009), a może nawet skuteczniejszą (Güllich & Emrich, 2006) ścieżkę do osiągnięcia mistrzowskiego poziomu w danym sporcie.

 

Międzynarodowa Społeczność Psychologii Sportu ISSP (International Society of Sport Psychology) wydała dokument zawierający siedem postulatów na temat wczesnej sportowej specjalizacji (patrz ramka). Według ISSP nie istnieją żadne znane przeciwwskazania do stosowania wczesnego zróżnicowania prób sportowych. Przeciwnie, przynosi ona mnóstwo korzyści na każdej płaszczyźnie rozwoju – fizycznej, społecznej i psychicznej. To zdecydowanie bardziej „kompletne” podejście do rozwoju młodego sportowca. Warto się z tym zapoznać i zastosować w swoim środowisku sportowym, szkolnym i domowym.

 

 

Postulaty Międzynarodowej Społeczności Psychologii Sportu (ISSP)

w sprawie wczesnej specjalizacji sportowej

  1. Wczesne zróżnicowanie prób sportowych nie stoi na drodze do osiągnięcia poziomu mistrzowskiego w wieku seniora.

  2. Wczesne zróżnicowanie prób sportowych jest w badaniach powiązane z dłuższą karierą sportową i ciągłym zaangażowaniem w sport i aktywność fizyczną.

  3. Wczesne zróżnicowanie prób sportowych pozwala młodym ludziom na doświadczanie różnych sytuacji, w niejednorodnych środowiskach, dzięki czemu nabywają narzędzia do radzenia sobie w życiu.

  4. Na wczesnym etapie rozwoju ukierunkowana zabawa buduje dużo silniejszy fundament dla wewnętrznej motywacji do działania, niż ukierunkowany, intensywny trening.

  5. Umiejętności wyuczone w innych kontekstach sportowych mogą być z powodzeniem stosowane później w wybranej dyscyplinie.

  6. W wieku lat trzynastu sportowcy powinni mieć okazję do wyboru ich ulubionego sportu lub kontynuacji rekreacyjnej aktywności fizycznej. Wtedy następuje powolna przemiana ukierunkowanej zabawy w trening sportowy pod czujnym okiem rodziców i trenerów.

  7. Dopiero etap nastoletni (16+) to czas, aby rozpocząć intensywną specjalizację w danym sporcie.

[Źródło: Côté i in., 2009]

 

Bibliografia

 

- Côté, J., Lidor, R. & Hackfort, D. (2009). ISSP position stand: To sample or to specialize? Seven postulates about youth sport activities that lead to continued participation and elite performance. International Journal of Sport & Exercise Psychology, 7(1), 7-17.

- Ericsson, K. A., Krampe, R. T. & Tesch-Römer, C. (1993). The role of deliberate

practice in the acquisition of expert performance. Psychological Review, 100(3), 363-406.

- Ford, P. R., Ward, P., Hodges, N. J. & Williams, A. M. (2009). The role of deliberate

practice and play in career progression in sport: The early engagement hypothesis. High Ability Studies, 20(1), 65-75.

- Güllich A. & Emrich E. (2006). Evaluation of the support of young athletes in the elite

sport system. European Journal of Sport Sociology, 3, 85-108.

- Malina, R. M. (2010). Early sport specialization: Roots, effectiveness, risks. American

College of Sports Medicine, 9(6), 364-371.

 

[Artykuł ukazał się na łamach Magazynu Psychologia Sportu 5/2015]

Please reload

Polecane artykuły

Sportowa specjalizacja: Im wcześniej, tym lepiej?

25/03/2018

1/8
Please reload

Ostatnie artykuły
Please reload

Archiwum
Please reload

Przeszukaj bloga po tagach
Please reload